Op de nog rustige, zonnige maandagmorgen ontmoet ik Tim van Cromvoirt, die afgelopen vrijdag de Sint Joostpenning in ontvangst heeft mogen nemen.
In de tuin van van het oude seminarie gaan we in gesprek over de grens tussen leven en dood in termen van temperatuur, bacteriën en chemische processen.
Je creëert met je Lung Plants een soort levende organismen, installaties die energie omzetten (verbruiken). Maar ze leven niet geheel zelfstandig. Ze zijn afhankelijk van jou. Alleen door jou als schepper kunnen ze zich ontwikkelen en voortplanten. Misschien is het een soort symbiotische relatie te noemen. Jij bent de gastheer…
In de eerste instantie wilde ik dat de Lung plants zelfstandig konden ademen. Op basis van zonne-energie zou de kleine ventilator - als mond van de long - lucht in en uit ademen. Uiteindelijk heb ik er toch voor gekozen om geen zonnepanelen te gebruiken. Ze brachten te weinig energie op om de hele installatie draaiende te houden.
Ik kom steeds dichterbij het maken van iets dat echt leeft. Eerst was mijn werk puur mechanisch. In mijn laatste werk Thermophores maak ik gebruik van een chemische reactie. En misschien dat ik in de toekomst nanotechnologie¹ kan gebruiken om een synthetisch leven te maken wat echt kan groeien en zich echt kan voortplanten. Dat laatste kun je niet bereiken met iets mechanisch of met een chemische reactie.
De vorm van de stof van de Lung Plants is gebaseerd op een algoritme en doet daarom ook organisch aan. Net als in de natuur verschillen de Lungplants in bijvoorbeeld grootte van elkaar terwijl het algoritme dat de vorm van de zijvlakken bepaalt, steeds hetzelfde blijft.
Het is overigens niet zo dat ik bewust kies voor het maken van organismen. Ik kijk bijvoorbeeld erg graag naar natuurdocumentaires. Zo zag ik laatst dat er een plant bestaat die veel voorkomt in zeer droge gebieden waar vaak bosbranden zijn. Dat plantje ‘wacht’ tot het verbrand te wordt. Pas na verbranding valt de plant uiteen en vallen de intact gebleven zaadjes op de vruchtbare verbrande grond. Zoiets fascineert me en is een inspiratiebron voor mijn werk.
Het lijkt alsof je steeds op zoek bent naar de factor die het verschil maakt. Een plant ademt wel of niet, een bloem vouwt zichzelf open of dicht. Je licht steeds één aspect van een proces uit, de factor die het verschil maakt.
Er is steeds sprake van twee toestanden. De long is vol of leeg. Als je die twee toestanden met elkaar afwisselt ontstaat er een cyclus. De grens tussen de ene en de andere toestand is de bepalende factor. Dat kan licht zijn zoals in het geval van de bloem die haar blaadjes sluit, of temperatuur zoals in mijn afstudeerwerk. Ik zoek naar de het verschil tussen twee statische momenten.
De structuur en intensiteit van het laatste werk dat je hebt gemaakt doet aan als heide dat in september in bloei komt te staan en daardoor plotseling van kleur verandert. De ‘bloemen’ die jij als afstudeerwerk hebt gemaakt veranderen van ook van kleur, maar onder invloed van temperatuurwisseling. Hoe ben je tot dit werk gekomen?
Het onderwerp van mijn scriptie was extremofielen. Ik heb daarvoor twee wetenschappelijke werken over onderzoek naar bacteriën bestudeerd. Extremofielen zijn bacteriën die onder extreme omstandigheden leven. Zoals bacteriën die leven op de rand van een vulkaan, of in zwavelzuur of zonder zuurstof.
Ik ben op onderzoek uitgegaan. Wat zijn de grenzen van leven? Onder welke randvoorwaarden is er leven mogelijk? De grens ligt daar waar een organisme nog in staat is zichzelf chemisch in stand te houden.
Chemisch gezien kan er geen leven bestaan onder de 20 en boven de 150 graden Celsius.
De filosoof David Hume liet zien dat er met zo’n stelling sprake is van het inductieprobleem. Al zijn alle zwanen die je ooit op aarde hebt gezien wit, je kunt niet uitsluiten dat je ooit op een zwarte zwaan stuit.
Natuurlijk, dat wordt ook in de onderzoeken onderstreept, maar het is een ruwe schatting.
Een voorbeeld van een micro-organisme dat door een chemische oorzaak van toestand verandert is de Waterbeer. De Waterbeer - die zijn naam overigens aan zijn vorm ontleent - schiet in crypto-biotische toestand zodra de temperatuur in zijn omgeving te hoog of te laag wordt. In die crypto-biotische toestand kan de Waterbeer zeer extreme omstandigheden als radioactieve straling zelfs verdragen. Zodra de kust veilig is komt de Waterbeer weer terug in zijn normale toestand.
De conclusie van mijn scriptie is dat de je chemische huishouding bepalend is voor wel of geen leven.
Voor mijn werkwijze betekende dit dat ik een chemisch proces wilde ontwikkelen om daar vervolgens een levensproces mee te creëren. Belangrijk daarvoor was dat een afwisseling plaats kon vinden tussen twee verschillende toestanden.
Er zijn namelijk veel chemische processen die maar eenmaal van toestand kunnen veranderen, zoals in het geval van een ontploffing.
Ik vond pigment waarvan de moleculen van structuur konden veranderen door verschil in temperatuur. De hoeveelheid licht die teruggekaatst wordt verandert. De kleurverandering wordt dus veroorzaakt door temperatuurwisseling.
Hoe verhoudt jouw werk - dat vrij wetenschappelijk aandoet - zich tot de kunst?
Ik doe onderzoek naar de biologische definitie van leven, daar probeer ik vervolgens een vorm aan te geven die esthetisch interessant is.
Hoe ben je tot de uiteindelijke vorm van je afstudeerwerk ThermoPhores gekomen?
Ik was in de eerste instantie op zoek naar iets mosachtigs. Ik wist al welk proces ik wilde laten zien, maar de vorm moest organisch zijn en daarnaast goed geleiden. Het materiaal werd daarom metaal.
IJzerpoeder, zo ontdekte ik, gaat rechtop staan als je er een sterke magneet boven houdt. Ik zag precies de vorm ontstaan die ik zocht. Die vorm van dat rechtopstaande ijzerpoeder heb ik als uitgangspunt genomen voor de vorm van de installatie.
Met secondelijm heb ik vervolgens de losse ijzerdeeltjes aan elkaar gemaakt tot er een gelijkmatig oppervlak ontstond wat leek op het oppervlak van het rechtopstaande ijzerpoeder. Over de losse ijzerdeeltjes heb ik pigment aangebracht dat onder invloed van temperatuurwisseling van kleur verandert.
En nu heb je met dat prachtige werk de Sint Joostpenning gewonnen! Wat zijn je toekomstplannen?
Ik wil graag over een jaar een masteropleiding gaan volgen. Misschien Art Science in Den Haag. Al ontmoette ik tijdens de eindexamenexpositie een Amerikaanse vrouw die vertelde over MIT, het Massachusetts Institute of Technology, waar je een tweejarige gesubsidieerde opleiding kunt volgen aan een afdeling waar kunstenaars samenwerken met wetenschappers. Dat lijkt me wel wat. Ik ga me eerst eens goed oriënteren maar misschien dat ik, indien ik daar wordt toegelaten, wel naar Amerika vertrek.
-------------------------------------------------------------------------------------------------
¹ Volgens Wikepedia is het basisidee achter nanotechnologie dat het mogelijk moet zijn, indien de chemische samenstelling en het 3-d bouwplan van een bepaalde stof bekend zijn, deze stof na te maken door simpelweg de juiste bouwstenen op de juiste manier samen te brengen. Zo zou je dus de werking van een bepaalde stof na kunnen bouwen en uiteindelijk zelfs hele natuurlijke processen.
Tekst: Marinke Marcelis 04-07-2011
